Skip links

اضطراب اجتماعی در کودکان و درمان آن

علائم و نشانه‌های اضطراب اجتماعی در کودکان

اضطراب اجتماعی معمولا در کودکان بزرگ‌تر دیده می‌شود ولی گاهی در کودکان زیر ۴ سال هم تشخیص داده می‌شود. حدود ۱ الی ۹ درصد کودکان و نوجوانان تشخیص اضطراب اجتماعی را دریافت می‌کنند. این کودکان معمولا علائم و نشانه‌های زیر را از خود نشان می‌دهند:

>> خجالتی بودن یا کناره‌گیری از جمع
>> دشواری در آشنا شدن با دیگر کودکان و بازی‌کردن با آن‌ها
>> داشتن دوستان محدود
>> اجتناب از موقعیت‌های اجتماعی که کودک در آن‌ها در مرکز توجه است، مثل پرسش و پاسخ کلاسی
>> علائم فیزیکی مثل معده درد، خجالت‌زدگی، لرزیدن، سردرد و حالت تهوع
>> اجتناب از حرف زدن یا لالی انتخابی
>> ترس از تجربه‌های جدید
>> گریۀ شدید

البته باید گفت که تشخیص اضطراب اجتماعی در کودکان چندان کار راحتی نیست زیرا آن‌ها معمولاً در محیط‌های اجتماعی (مثل کلاس) ساکت و حرف گوش کن هستند و از ترس‌ها و نگرانی‌هایشان حرفی نمی‌زنند.

نکته قابل توجه این است که صرفاً خجالتی بودن یک کودک به معنی وجود اضطراب اجتماعی در او نیست. تنها زمانی این خجالتی بودن تحت عنوان اضطراب اجتماعی شناخته می‌شود که منجر به اختلال در دوست‌یابی و فعالیت‌های اجتماعی کودک شود.

به‌طور معمول دو نوع اضطراب اجتماعی در کودکان دیده می‌شود. در نوع اول، تمرکز کودک روی عملکرد خود است، مثل کودکی که از صحبت کردن در جمع هراس دارد. در نوع دوم،کودک صرفا از شرایطی که در آن ها مرکز توجه باشد، نمی هراسد؛ بلکه به طور کلی از موقعیت‌های اجتماعی گریزان است. مثلا دوست ندارد به مدرسه برود، در جمع غذا بخورد و با افراد جدید آشنا شود.

اضطراب اجتماعی در کودکان می‌تواند ناشی از علل گوناگونی همچون عوامل ژنتیکی، محیطی، بیولوژیکی و …. باشد و یا از دل رابطه با مراقب اولیه بیرون بیاید. مراقبی که همسو با نیازها و هیجانات کودک نبوده است، نمی‌توانسته هیجانات کودک را از هیجانات خود متمایز کند و نیت زیربنایی رفتار خود را برای کودک بصورت کلامی نمایان سازد و هم چنین نیت زیربنایی رفتار کودک را ببیند. به عبارتی، او به صورت قابل پیش‌بینی به نیازهای کودک و هیجانات او پاسخ نمی‌داده است. در نتیجه، چنین کودکی در تعاملات اجتماعی، نیت و قصد دیگران را از نشانه‌های ظاهری رفتار آن‌ها، به طوری اغراق آمیز و بزرگنمایی شده حدس می زند.

برای مثال، چنین کودکی هنگام سخنرانی یا ارائه مطالب درسی در کلاس، وقتی لبخندی بر لب هم کلاسی خود ببیند، نتیجه می‌گیرد که کل کلاس در حال مسخره کردن او هستند. او نمی تواند نیت پشت رفتار هم‌کلاسی‌اش را ببیند و سایر فرض‌های موجود را در نظر بگیرد، مثل این‌که شاید دوست او دارد به موضوع دیگری می خندد.

نقش بازی‌درمانی در بهبود اضطراب اجتماعی

دنیای کودکان، دنیایی نمادین و غیر کلامی است. به همین دلیل بازی بهترین راه برقراری ارتباط موثر و ورود به دنیای آن‌هاست. کودکان از طریق بازی تعارضات حل نشده و هیجانات ممنوعه خود را بیرون می‌ریزند و نشان می‌دهند. در واقع کودکان دنیای درونیِ خود را در بازی نمایان می‌کنند و بار دیگر از نو می‌سازند.

«بازی‌درمانی» یک روش درمانی است که طی آن از طریق بازی می‌توانیم به نیّات وهیجانات زیربنایی رفتار کودک دست یابیم. بازی‌درمانی در واقع یک ارتباط بین‌فردی پویا بین کودک و درمانگر است، که فضایی امن برای کودک ایجاد می کند تا او بتواند به‌طور کامل خود را بیان کند و تعارضات، تنش‌ها و ترس‌های درونی خود که عامل پیدایش رفتاری خاص شده اند را در بازی‌ها نمایان سازد.

بازی‌درمانی به دو صورت فردی و گروهی اجرا می‌شود. بازی‌درمانی گروهی فرآیندی است که طی آن کودکان از طریق ارتباط با یکدیگر در اتاق بازی چیزهایی را درباره خودشان یاد می‌گیرند. بازی درمانی گروهی به درمانگر فرصت می‌دهد به کودکان کمک کند تا تعارضات فردی و بین‌فردی خود را حل کنند، احساسات خود را ابراز کنند و مهارت های اجتماعی مناسب را بیاموزند.

یکی از رایج‌ترین انواع بازی‌درمانی آزاد، «سینی شن» است که بصورت فردی و گروهی انجام می‌شود. درمان گروهی سینی شن، مداخله‌ای‌ است که به کودکان مبتلا به اختلالات اضطرابی (از جمله اضطراب اجتماعی) این امکان را می‌دهد تا در فضایی امن و نمادین، داستان خود را در سینی شن بسازند، هیجانات و تعارضات درونی خود را ابراز کنند و بتوانند نیت پشت رفتار دیگران را در گروه ببینند و از ظاهر رفتار دیگران دست به قضاوت نزنند.

معمولا کودکان مبتلا به اضطراب اجتماعی، ترس‌شان از مورد قضاوت دیگران قرار گرفتن و به اندازه کافی خوب نبودن را در فضای امن بازی آزاد (سینی شن) به خوبی نشان می‌دهند. این نمایشِ هیجانات و تعارضات درونی در بازی می‌تواند به صورت مستقیم و یا نمادین باشد. کودک مبتلا به اضطراب اجتماعی ممکن است در بازی به طور واضح موقعیتی اجتماعی که در آن احساس تمسخر و ناکفایتی اجتماعی به او دست داده است را به تصویر بکشد و یا به صورت کاملا نمادین‌ این تعارض را بیان کند. برای درک این موضوع به گفت‌وگوی زیر که توسط درمانگر و یک کودک ۵ ساله انجام شده است، توجه کنید:

درمانگر: خرسی ناراحت به نظر میاد.
کودک: آره، خیلی ناراحته!
درمانگر: دارم با خودم فکر می‌کنم که چی اون رو این‌قدر ناراحت کرده؟
کودک: دوست نداره بره مهدکودک ولی مامانش داره به زور اون رو می بره.
درمانگر: انگار خرسی دوست داره توی خونه بمونه به جای اینکه بره پیش دوستاش و بازی کنه!
کودک کمی مکث می‌کند و ادامه می‌دهد: اون توی مهدکودک برای دوستاش شعر خونده ولی شعرش خیلی زشت بوده و هیچکس شعرش رو دوست نداشته. دوستاش اون رو دوس ندارند!
درمانگر: پس خرسی فکر می‌کنه دوستاش اون رو دوست ندارند چون زشت شعر می‌خونه. خیلی ناراحت کننده‌س!
کودک به نشان تایید سر تکان می دهد.
درمانگر:
بیا از خرسی بپرسیم از کجا فهمیده که دوستاش اون و شعرش رو دوس ندارند. رو به عروسک: خرسی؟! تو از کجا فهمیدی که دوستات شعرت رو دوست نداشتند؟!
کودک ( با صدای خرسی و قیافه‌ای درهم): آخه همش تکون می‌خوردند و بهم می‌خندیدند و یه جوری بهم نگاه می‌کردند. اونا من رو دوست ندارند!

کودکان با بروز هیجانات منفی، اضطراب و ناکفایتی درونی خود در فضای امن بازی و پذیرش و تأیید این هیجانات از سوی درمانگر، آن‌ها را تجربه می‌کنند و به حل و فصل آن‌ها می‌پردازند. در واقع، فضای بازی تمرینی است که طی آن کودک مبتلا به اضطراب اجتماعی یاد می‌گیرد به خود و احساساتش توجه کند و نیت پشت رفتار دیگران را در نظر بگیرد. در واقع می‌توان گفت بازی درمانی فضایی است که کودکان یاد می‌گیرند هیجانات خود را تجربه کنند، استراتژی‌های رفتاری جدیدی برای حل تعارضات درونی خود ایجاد کنند و در نهایت این استراتژی‌ها را به دنیای بیرونی (واقعی) تعمیم دهند.

نوشتن کامنت

نام*

وبسایت

کامنت